त्या शहराचे नाव तसे काही नव्हते, पण लोक त्याला ‘मायानगरी’ म्हणायचे. नावातच सर्व काही होते – एक मायाजाल, एक भ्रम, जिथे जे दिसायचे ते नसायचे आणि जे असायचे ते कधीच दिसायचे नाही. याच मायानगरीत गेल्या काही दिवसांपासून एकच खळबळ उडाली होती. शहरातले एक प्रसिद्ध समाजसेवक आणि माहिती-अधिकार कार्यकर्ते, अरविंद देशमुख, अचानक गायब झाले होते. देशमुख साहेब म्हणजे व्यवस्थेच्या छाताडावर बसून प्रश्न विचारणारे निर्भीड व्यक्तिमत्व. त्यांचे गायब होणे म्हणजे साधीसुधी गोष्ट नव्हती.
प्रकरण तापले होते. मीडिया, विरोधी पक्ष आणि सामान्य जनता, सगळेच पोलिसांकडून उत्तराची अपेक्षा करत होते. प्रकरणाचा तपास इन्स्पेक्टर गायकवाड यांच्याकडे होता. गायकवाड म्हणजे नोकरीत केस पांढरे झालेले, व्यवस्थेचे सर्व खाचखळगे पाहिलेले आणि आता सर्व भावनांना तिलांजली दिलेले एक मुरलेले व्यक्तिमत्व.
एका तरुण, उत्साही पत्रकाराला, समीरला, या प्रकरणाचा छडा लावण्याची मोठी हौस होती. रोज तो गायकवाडांच्या केबिनबाहेर चकरा मारायचा, पण त्याला नेहमीच ‘तपास चालू आहे’ हे ठरलेले उत्तर मिळायचे. आज मात्र समीरने ठरवले होते, की काहीतरी ठोस माहिती मिळवल्याशिवाय जायचे नाही.
तो थेट गायकवाडांच्या केबिनमध्ये घुसला. गायकवाड जुन्या, गंजलेल्या पंख्याखाली फायलींच्या ढिगाऱ्यात काहीतरी शोधत होते. समीरला पाहून त्यांनी एक कोरडा कटाक्ष टाकला.
“साहेब, देशमुख प्रकरणाचं काय झालं? काही धागादोरा लागला की नाही? लोक विचारत आहेत,” समीरने आपला नेहमीचा प्रश्न विचारला.
गायकवाड शांतपणे त्याच्याकडे पाहत राहिले. त्यांच्या चेहऱ्यावर ना राग होता, ना चिंता. फक्त एक विचित्र, थकलेली शांतता होती. ते खुर्चीवर मागे रेलले आणि त्यांनी एक दीर्घ श्वास घेतला.
“समीर,” ते एका अनपेक्षित शांत आवाजात म्हणाले, “तू कधी कत्तलखान्यावरून उडणारे पक्षी पाहिले आहेत का?”
समीर गोंधळला. देशमुख प्रकरणाचा आणि कत्तलखान्याचा काय संबंध? तो काही बोलणार, इतक्यात गायकवाडांनी त्याला हातानेच थांबवले.
“ऐक… शहराच्या बाहेर एक मोठा कत्तलखाना आहे. रोज सकाळी तिथून रक्ताचे पाट वाहतात. त्या कत्तलखान्याच्या वरून जे पक्षी उडतात, ते नेहमी एकाच पंखावर उडतात. त्यांचा दुसरा पंख नेहमी खाली दुमडलेला असतो.”
गायकवाडांच्या डोळ्यात एक विचित्र चमक होती. ते एक कथा सांगत होते, पण ती कथा नव्हती, तर काहीतरी वेगळेच होते.
“एकदा काही तुझ्यासारख्याच हुशार लोकांनी त्या कत्तलखान्याच्या मालकाला, म्हणजे कसायाला, विचारले, ‘अरे, हे पक्षी असे एका पंखावर का उडतात?’”
समीर आता पूर्णपणे कथेत गुंतला होता. त्याला कळेना की हे सगळं कुठे चाललंय.
गायकवाड पुढे म्हणाले, “त्यावर तो कसाई हसला आणि म्हणाला, ‘त्यांना माहितीये, दुसरा पंख कशासाठी वापरायचा. एका पंखाने ते उडतात आणि दुसऱ्या पंखाने आपलं पार्श्वभाग झाकून ठेवतात’.”
समीरच्या चेहऱ्यावरचा गोंधळ आता आश्चर्यात बदलला होता. “. पार्श्वभाग ? पण का?”
इन्स्पेक्टर गायकवाड किंचित पुढे झुकले. त्यांचा आवाज आता अधिक गंभीर आणि भेदक झाला होता. त्यांनी कसायाचे शब्द उच्चारले:
“कारण हा माझा एरिया आहे. आणि माझ्या एरियातून उडायचं असेल, तर पार्श्वभाग झाकूनच उडावं लागतं. जो कोणी दोन्ही पंख पसरून हिरोगिरी दाखवेल, त्याचं पार्श्वभाग कापण्यात येईल.”
केबिनमध्ये काही क्षण भयाण शांतता पसरली. पंख्याची घरघर सुद्धा जणू थांबली होती. समीरला गायकवाडांच्या उत्तराचा अर्थ लागत होता. प्रत्येक शब्द त्याच्या डोक्यात हातोड्यासारखा बसत होता.
कत्तलखाना म्हणजे ही व्यवस्था, ही मायानगरी.
कसाई म्हणजे व्यवस्थेचे अदृश्य मालक.
पक्षी म्हणजे त्याच्यासारखे सामान्य नागरिक, पत्रकार आणि कार्यकर्ते.
एका पंखावर उडणे म्हणजे व्यवस्थेशी जुळवून घेणे, स्वतःच्या मर्यादा ओळखून राहणे.
आणि दोन्ही पंख पसरून उडण्याचा प्रयत्न करणे…
“देशमुख साहेब…” समीरच्या तोंडून नकळत शब्द बाहेर पडले.
गायकवाडांनी एक थंड होकारार्थी मान डोलावली. “हो. देशमुख साहेब दोन्ही पंख पसरून उडायचा प्रयत्न करत होते. त्यांना वाटलं, आकाश सगळ्यांसाठी खुलं असतं.”
समीरला त्याचा जबाब मिळाला होता. हा जबाब कोणत्याही बातमीच्या रकान्यात छापता येणार नव्हता. हा जबाब कोणत्याही कॅमेऱ्यासमोर बोलता येणार नव्हता. हा मायानगरीचा न लिहिलेला, पण रक्ताने पाळला जाणारा नियम होता.
तो स्तब्ध होऊन केबिनमधून बाहेर पडला. बाहेरच्या गजबजाटात त्याला आता प्रत्येक माणूस एका पंखावर उडणारा पक्षी वाटत होता. प्रत्येकजण आपला दुसरा पंख स्वतःच्या अस्तित्वाला वाचवण्यासाठी वापरत होता.
त्या दिवशी समीरला कळले की मायानगरीत सत्य शोधण्यासाठी धाडस नाही, तर एका पंखावर उडण्याची कला अवगत असावी लागते. नाहीतर… पार्श्वभाग कापले जाण्याची भीती अटळ असते.
