नाशिकचा मूक साक्षीदार: वाचा, एका वैभवशाली कारंजाच्या जन्माची आणि मृत्यूची थक्क करणारी कहाणी!
लाल 🚨 दिवा-नाशिक,दि.६:- (विशेष प्रतिनिधी): ‘गणपती बाप्पा मोरया, पुढच्या वर्षी लवकर या!’ या जयघोषाने दुमदुमणाऱ्या नाशिकच्या भव्य गणेश विसर्जन मिरवणुकीची सुरुवात कुठून होते, असे विचारल्यास प्रत्येक नाशिककर एका दमात उत्तर देईल – ‘वाकडी बारवपासून!’… पण थांबा! क्षणभर विचार करा. ज्या वास्तूच्या नावाने शहराचा सर्वात मोठा उत्सव मार्गस्थ होतो, ती ‘वाकडी बारव’ आज आहे कुठे? तिची अवस्था काय आहे? ती दिसते कशी? या प्रश्नांची उत्तरे मात्र उदासीन शांततेत विरून जातात. ही केवळ एका ठिकाणाची गोष्ट नाही, तर नाशिकच्या एका सोनेरी इतिहासाची, एका दूरदृष्टीच्या कल्पकतेची आणि काळाच्या ओघात झालेल्या अक्षम्य दुर्लक्षाची ही एक सखोल आणि तितकीच भावनिक कहाणी आहे.
प्रकरण पहिले: नागमोडी पायऱ्या आणि झुळझुळणारे पाणी
चला, काळाच्या पाऊलखुणांवरून मागे जाऊया. कल्पना करा, आजच्या गजबजलेल्या चौक मंडई परिसराची. तेव्हा तिथे सिमेंटची जंगले नव्हती, तर जुन्या वाड्यांचे आणि माणसांच्या वर्दळीचे जिवंतपण होते. याच परिसराच्या हृदयात होती एक ‘बारव’. बारव म्हणजे जमिनीच्या पोटात खोलवर जाऊन पाण्याला गवसणी घालणारी पायऱ्यांची विहीर. पण ही बारव साधीसुधी नव्हती. तिच्या पोटात उतरणाऱ्या पायऱ्या सरळ रेषेत नव्हत्या, तर एखाद्या सुंदर नागिणीप्रमाणे वळणे घेत, नागमोडी पद्धतीने त्या पाण्यापर्यंत पोहोचत. याच तिच्या अद्वितीय ‘वाकड्या’ रचनेमुळे तिला लोक ‘वाकडी बारव’ म्हणू लागले. अनेक वर्षे तिने परिसरातील लोकांची तहान भागवली. तिने कित्येक पिढ्या पाहिल्या, सुखदुःखाचे क्षण अनुभवले. पण जसा काळ बदलला, नळाचे पाणी घराघरांत खळाळू लागले आणि या ऐतिहासिक बारवचा उपयोग थांबला. तिचा प्रवाह आटला, वर्दळ ओसरली आणि अखेरीस ती एका पडक्या, विसरल्या गेलेल्या वास्तूत रूपांतरित झाली.
प्रकरण दुसरे: एका कल्पनेचा उदय आणि वैभवाचा सूर्योदय!
इतिहासाच्या प्रत्येक पानावर काही नायक असतात. ‘वाकडी बारव’च्या कथानकाचे नायक ठरले, तत्कालीन नाशिक नगरपालिकेचे बांधकाम समिती सभापती, श्री. जयाजी चिमाजी कमोद (प्रख्यात लेखक डॉ. कैलासजी कमोद यांचे आजोबा). वर्ष होते १९३७. श्री. कमोद हे केवळ एक पदाधिकारी नव्हते, तर त्यांच्या मनात शहराच्या सौंदर्याबद्दल एक विलक्षण तळमळ आणि दूरदृष्टी होती. त्यांची नजर या बंद पडलेल्या, उपेक्षित बारववर पडली. इतरांना जिथे फक्त एक अडगळ दिसत होती, तिथे त्यांना नाशिकच्या सौंदर्यात भर घालणारी एक सुवर्णसंधी दिसली.
त्यांच्या कल्पकतेतून आणि अथक प्रयत्नांतून त्या ओसाड बारवचा कायापालट झाला. त्या जागेवर एका अप्रतिम, देखण्या आणि अत्यंत आकर्षक कारंजाची उभारणी करण्यात आली. ज्या बारवचा प्रवाह थांबला होता, तिथून आता पाण्याच्या तुषारांची मनमोहक उधळण होऊ लागली. रात्रीच्या वेळी रोषणाईने उजळून निघणारा हा कारंजा जणू नाशिकच्या वैभवाचा मुकुटमणी ठरला. ‘वाकडी बारव कारंजा’ किंवा ‘चौक मंडई कारंजा’ या नावाने तो अल्पावधीतच नाशिककरांसाठी एक विरंगुळ्याचे आणि आकर्षणाचे केंद्र बनला. या कारंजाच्या यशाने शहराच्या सौंदर्यीकरणाला एक नवी दिशा दिली. त्याच्याच प्रेरणेतून पुढे भद्रकाली मंदिर, पंचवटी आणि आज ज्याच्या नावाने संपूर्ण परिसर ओळखला जातो, ते ‘रविवार कारंजा’ यांसारखे सुंदर कारंजे शहरात उभारले गेले. ‘वाकडी बारव’ ही केवळ एक वास्तू राहिली नाही, तर ती एका सुंदर शहराच्या निर्मितीची प्रेरणा बनली.
प्रकरण तिसरे: काळाचा आघात आणि अस्ताची शोकांतिका
प्रत्येक सूर्योदयानंतर सूर्यास्त अटळ असतो. १९८० च्या दशकात नाशिक महानगरपालिकेची स्थापना झाली. शहर वेगाने वाढू लागले, विकासाची नवी समीकरणे मांडली गेली. पण या धावपळीत, शहराच्या आत्म्याशी जोडलेल्या या ऐतिहासिक ठेव्याकडे दुर्लक्ष झाले. देखभालीअभावी आणि प्रशासकीय उदासीनतेमुळे शहराच्या सौंदर्याचे प्रतीक असलेले हे कारंजे एकेक करून बंद पडू लागले. त्यांच्यातील पाण्याचा खळखळाट थांबला, दिवे विझले आणि एकेकाळचे आकर्षणाचे केंद्र केवळ दगडी सांगाडे बनून उरले. याच दुर्दैवी काळात ‘वाकडी बारव कारंजा’चाही श्वास कोंडला गेला. नाशिकच्या इतिहासातील एक लखलखते पान कायमचे गळून पडले.
आजची वास्तविकता: नावात उत्सव, वास्तूत उपेक्षा!
आज जर तुम्ही चौक मंडई परिसरात गेलात, तर ही ‘वाकडी बारव’ तुम्हाला तिच्या भग्न अवशेषांसह दिसेल. एकेकाळी जिथे सौंदर्याची उधळण होती, तिथे आज उपेक्षेची धूळ साचली आहे. ही एक मोठी शोकांतिका आहे की, ज्या वास्तूने शहराला सौंदर्य दिले, जिच्या नावाने आजही गणेशोत्सवाचा प्रारंभ होतो, ती वास्तू स्वतः मात्र एका कोपऱ्यात आपल्या गतवैभवाच्या आठवणींवर अश्रू ढाळत उभी आहे. गणेश विसर्जन मिरवणुकीत ‘वाकडी बारव’चा उल्लेख होतो, पण ती बारव नेमकी कुठे आहे, तिचा इतिहास काय आहे, हे सांगण्यासाठी किंवा दाखवण्यासाठी तिथे काहीच शिल्लक नाही. ती आता केवळ पत्ता सांगण्यापुरती किंवा उत्सवाच्या उल्लेखापुरती नावालाच शिल्लक राहिली आहे.
‘वाकडी बारव’ ही केवळ एक विहीर किंवा कारंजा नाही, तर ती नाशिकच्या जडणघडणीची, एका दूरदृष्टीच्या माणसाच्या प्रयत्नांची आणि काळाच्या ओघात आपण आपल्याच इतिहासाला कसे विसरतो, याची एक मूक साक्षीदार आहे. पुढच्या वेळी जेव्हा गणेशोत्सवात ‘वाकडी बारव’चा उल्लेख कानी पडेल, तेव्हा क्षणभर थांबा आणि या हरवलेल्या वैभवाची कहाणी नक्की आठवा!
(सदर सविस्तर वृत्तांत डॉ. कैलास कमोद यांच्या ‘माझं नाशिक’ या संदर्भ ग्रंथातील माहितीवर आधारित आहे, जी चंदन पुजाधिकारी यांनी प्रकाशात आणली.)
